هفتم) قهرِ منفی و درازمدت[1]

پیش از این مطالبی درخصوص قهرِ مثبت و كوتاه مدت بیان گشت و در پایان اشاره شد كه در مقابلِ قهر مثبت و كوتاه‌مدت، قهر منفی و درازمدت است.

به­ راستی یكی از حساس‌ترین لحظه‌های زندگی مشترك، زمان‌هایی است كه زن و شوهر با یكدیگر قهر می‌كنند؛ قهر، نقطة اوجِ واكنشِ منفی دو طرف نسبت به­ یكدیگر است كه مانع از محبت و مهرورزی می‌شود. قهر نه تنها ابراز ناخشنودی و حتی تنفّر یكی از دیگری است، بلكه گاهی نشانة نزاع و رودررویی آنان می‌باشد كه سرانجامی جز جدایی ندارد.

این وضعیت ناگوار و تلخ، مراحل و مراتبی دارد؛ اخم‌كردن و گره به ابروانداختن، چهره درهم‌كشیدن، كوتاه و زمخت سخن‌گفتن، پاسخ سربالادادن، اصلاً صحبت‌نكردن، از نگاه به طرف مقابل پرهیزنمودن و سرانجام جداكردن بستر استراحت و گاهی نیز تركِ موقت خانه.

برخی معتقدند كه قهر و آشتی نمك زندگی است، ولی كاش آنقدر شور نشود كه چاره‌ای جز خلاص‌شدنِ از آن باقی نماند.

قهركردن اختصاص به زن یا مرد ندارد، گرچه به ­نظر می‌رسد زنان به ­دلیل عاطفی‌تربودن، بیشتر از مردان قهر می‌كنند، اما عادت به قهر بیش از آن‌كه با جنسیت اشخاص مربوط باشد به شخصیت و منش و تربیت آنها بستگی دارد.

به ­طور معمول، زنانِ زود رنج و احساساتی، حمایت طلب و وابستة به والدین و موقعیت آنان، در مواجهه با رفتارِ ناموافقِ شوهرانِ خود، به قهر متوسل می‌شوند. و نیز زنان فاقدِ اعتماد به نفس، برانگیخته و مهاجم از نظر روانی، و ناتوانِ از برخوردِ اقناعی.

همچنین مردان احساساتی، خود محور، خود بزرگ‌بین، ناتوان از مدیریت جمعی، دارای عقده‌های روانی از زندگی گذشته، ضعیف در اقناع و استدلال و احتمالاً متكی به برخی امتیازات مادی یا ظاهری، از روشِ قهر در نزاع‌های خانوادگی استفاده می‌كنند.

آیا می‌توان كاری كرد كه سایة نحسِ قهر از فرازِ خانة مشترك همسران دور شود؟

به­ نظر می‌رسد این كار شدنی است لیكن بایستی نكاتی را مدّنظر داشت:

نخستین نكته این­است­كه زن و شوهر، رقیب یا حریف و یا دشمن هم نیستند كه هرچه بیشتر به ­طرفِ مقابلِ خود آسیب برسانند یا از او انتقام بگیرند موفقیت بیشتری كسب كرده‌اند.

نكتة دوم این‌كه قهر یك چاقوی دو دم است، به همان اندازه كه همسرش را از مهر و صمیمیت او محروم می‌كند به همان اندازه خودش را نیز رنج می‌دهد.

به همین دلیل است كه معمولاً آن‌كس كه آغازكنندة قهر است پس از اندك زمانی، تحت تأثیرِ فشارهای روحی و آزارهای درونی، در پی بهانه‌ای و راهی برای آشتی می‌گردد.

سومین نكته این­است­كه اگر قهركردن برای بار اوّل و دوّم كه هنوز جنبة عادی و تكراری پیدا نكرده زمینه‌ساز عطش و كششِ طرفِ مقابل برای آشتی و حتی كوتاه‌آمدن شود، بی‌تردید پس از چندین بار تكرار، با بی‌اعتنایی و عدم حساسیت مواجه می‌شود و عملاً كارآیی چندانی نخواهد داشت.

چه بسا سرانجام كار به ­جایی برسد كه حتی قهرهای طولانی نتیجه‌ای به ­جز خودآزاری و عمیق‌ترشدنِ شكافِ نفرت میان زوجین نداشته باشد.

واقعیت این­است­كه قهر میان زن و شوهر شبیه میدان مین‌گذاری شده‌ای است كه ورود به آن آسان است اما خروج از آن، پیچیده و خطرناك و نابودكننده است و به­آسانی در اختیار انسان نیست.

چگونه از دامِ قهر رهایی یابیم؟

نكاتی برای رهایی از دام قهر پیشنهاد می‌شود:

1- هیچ‌گاه در قهركردن پیش‌قدم نشوید. این­كار امتیاز به ­حساب نمی‌آید و چه بسا به‌عنوان یك نقطعه ضعف شخصیتی تلقی شود.

2- اگر گمان می‌كنید كه توسل به قهر در برخورد با رفتارِ غیرمنطقی همسرتان نقش سازنده و آگاه‌كننده و حتی تنبیهی دارد، مراقب باشید كه در كمیت و كیفیت آن افراط نكنید وگرنه مهار آن از دست شما رها خواهد شد و نتیجة معكوس خواهید گرفت.

3- چنانچه همسرتان به هر دلیل با شما قهر كرد، ابتدا به روی خود نیاورید و خیلی عادی رفتار كنید، گویی متوجه قهر او نشده‌اید چه بسا با رفتار صادقانه و خویشتندارانة شما، او از این­كار منصرف شود.

4- اگر همچنان همسر شما اصرار بر ادامة قهر دارد و شما اطمینان دارید كه هیچ دلیل منطقی برای این­كار ندارد، شما نیز وانمود كنید كه متقابلاً از او رنجیده‌اید و تصمیم دارید از او فاصله بگیرید. البته این روش در مواردی كه برخورد همسرتان فاقد یك منطق قابل قبول است توصیه می‌شود وگرنه منجر به لجبازی و تشدید مسأله خواهد شد.

5- اگر شما آغازكنندة قهر بوده‌اید باید در كوتاه‌ترین زمانِ ممكن درصدد یافتنِ راهی برای آشتی باشید. معمولاً به بهانة سؤالی دربارة یك موضوع مربوط به زندگی مثل: «شما فلان لباسِ مرا ندیدید؟» یا «فلانی تلفن زد و با شما كار داشت» و ... .

هرگز گمان نكنید كه در روابط خانوادگی، پیش‌قدم شدن برای آشتی از سوی كسی كه آغازكنندة قهر بوده، اسبابِ سرشكستگی و حقارت است، غرورتان را بشكنید و بزرگوارانه با همسرتان سخن بگویید؛ چه این‌كه پیشگامی در آشتی با همسر یك امتیاز و فضیلتِ اخلاقی محسوب می‌شود و برگِ برنده‌ای برای پیش‌بردنِ مقصود می‌گردد.

6- اگر صبح، به هنگام خروج از خانه، پس از یك بگو مگوی شدید با همسرتان كه منجر به قهر شده، بدون خداحافظی به محل كار خود رفتید، تلاش كنید حداكثر تا پیش از پایان روز و بازگشت به خانه، به بهانه‌ای با او تماس بگیرید (از طریق تلفن یا پیامك) و با عبارات و جملاتی سنجیده راه آشتی را باز كنید.

7- اگر همسرتان تلاش كرد كه گناه شروع دعوا را به گردن شما بیندازد معلوم می‌شود علاقه‌ای به ادامة اختلاف و قهر ندارد بنابراین بهتر است مسأله را بپذیرید و زمینة آشتی را فراهم سازید.

8- هرگز راضی نشوید كه قهر با همسرتان از شب تا به صبح ادامه پیدا كند، بلكه به هر نحو ممكن سعی كنید تا پیش از فرا رسیدن صبح با همسرتان آشتی كنید. چه تقصیر با او باشد و چه با شما.

9- از جداكردنِ محل استراحتِ خود با همسرتان بپرهیزید، حتی برای یك شب؛ و هرگز منزل را به ­ویژه در هنگام شب و به­ عنوانِ قهر، ترك نكنید؛ زیرا قهر از خانه به مفهوم شكستن حریم خانه است.

البته آنچه گفته شد مربوط به قهرهای معمولی است، اما اگر خدای ناخواسته اختلاف زن و شوهر به شكل حادّ و همراه با كتك‌كاری و ضرب و شتم باشد، موضوع فرق می‌كند، ولی در هر حال از دیدگاه روایات اسلامی، قهر بیش از سه روز جایز نمی‌باشد. چنان‌كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله)  می‌فرماید: قهركردن بیش از سه روز روا نیست. پس اگر با هم روبه‌رو شدند و یكی از آن دو سلام كرد و دیگری جواب سلامش را داد، هردو در ثواب شریك هستند، ولی اگر جوابش را نداد، آن‌كه سلام كرده از گناه مبرّاست و دیگری گنه‌كار است.[2]

10- قهر در عین حال كه در مواردی محدود می‌تواند شیوه‌ای برای تنبیه و به خودآمدن و اصلاح‌شدن، به ­شمار آید، امّا هیچ‌گاه نباید به ­صورتِ یك عادتِ مكرّر درآید چون موجب فرسایش‌ تدریجی بنیانِ عاطفی خانواده می‌گردد و به ­زودی خاصیت خود را از دست می‌دهد.

زن و شوهر نباید گمان كنند كه قهر و فاصله‌گرفتن صرفاً نوعی انتقام‌گیری و زجرِ طرف مقابل است، بلكه ممكن است آثار منفی خود را بر روح و قلب او باقی بگذارد و همچون لكّه‌ای سیاه بر صفحة شفاف دل نمایان گردد.

امام صادق (علیه السلام) دربارة پایان‌دادن به نزاع و درگیری و قهر میان زن و شوهر می‌فرماید:

خَیرُ نِسَائِكُمُ الَّتِی إِنْ غَضِبَتْ أَوْ أَغْضَبَتْ قَالَتْ لِزَوْجِهَا یدِی فِی یدِكَ لَا أَكْتَحِلُ بِغُمْضٍ حَتَّى تَرْضَى عَنِّی .[3]

بهترین زنان شما كسی است كه اگر نسبت به شوهرش خشمگین شود یا مورد خشم او قرار گیرد به همسرش بگوید: دستِ [وفاداری و همدلی] من در دست توست، تا تو از من راضی نشوی [و آشتی نكنی] خواب به چشم من نمی‌آید.

11- در روایات اسلامی آمده است كه در موارد قهر، بهترینِ آن دو نفر، كسی است­كه برای آشتی پیش‌قدم شود. چنان‌كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله)  می‌فرماید:

لایحِلُّ لِمُسلِمٍ أن یهجُرَ اَخاهُ فَوقَ ثلاثِ لَیالٍ، یلْتَقیانِ فَیعْرِضُ هذا، وَ خَیرُهُما الّذی یبدأ بِالسَّلام .[4]

بر هیچ مسلمانی روا نیست كه بیش از سه شب با برادرش قهر كند - با هم روبه‌رو شوند و هریك از دیگری روی برگرداند – و بهترین آن دو نفر كسی است كه ابتدا به سلام كند.

و نیز می‌فرماید:

(بر هیچ دو مسلمانی) روا نیست كه بیش از سه شبانه‌روز با هم قطع رابطه كنند؛ زیرا اگر بیش از سه شبانه‌روز قطع رابطه كنند، هرگز باهم در بهشت جمع نمی‌‌شوند و هركدام از آن‌ها زودتر از دیگری رابطه‌اش را برقرار كند، گناهانش پاك می‌شود  و اگر به او سلام كرد و او جوابش را نداد و سلامش را نپذیرفت، جواب او را فرشته بدهد و جواب آن دیگری را شیطان.[5]

12- اگر شوهر فردی متكبر و مغرور است و حتی در صورت تقصیر برای آشتی پیشگام نمی‌شود در این شرایط شایسته است زن ایثار كند و برای آشتی پیشگام شود؛ زیرا روحیة برخی از مردان این‌چنین است كه دوست دارند زنان بالطافتِ زنانگی خود، به اختلافات خاتمه بدهند گرچه تقصیر با آنان نباشد. چنان‌كه در روایات اسلامی آمده است یكی از حقوق شوهر بر زن آنست كه زن شبی را سپری نكند، در حالی كه شوهرش از او خشمگین و ناخرسند باشد. اگرچه شوهر مقصر و ستمكار بوده باشد![6]

البته این روایت نمی‌خواهد ظلم‌پذیری زن را تأیید و تجویز كند بلكه چون پای زندگی در میان است این پیشگامی و فداكاری را بهتر است زن انجام دهد تا بنای زندگی فرو نپاشد و بی‌شك زن برای این از خودگذشتگی و پیشگامی، پاداش معنوی بیكران دریافت می‌دارد و شوهر برای ظلم‌هایی كه روا داشته است عذاب می‌شود.[7]

13ـ خانم­ها دقت کنندکه به‌ هنگام قهر هرگز از رابطة جنسی غفلت نورزند؛ به چند دلیل:

الف) به هنگام قهر اگر همسر شما گرسنه شود یا خودش غذا درست می­کند و یا از بیرون تهیه می­کند و می­خورد و نیازش برطرف می­شود. برای لباس شستن هم یا خودش می‌شوید و یا به خشکشویی می­دهد ولی برای نیاز جنسیش چه کند؟! آیا شما رضایت می­دهید در بیرون از منزل این نیازش را تأمین کند؟! بنابراین اگر شما تأمین نکنید بیم آن می­رود که همسرتان با کسی دیگر روابط دوستی برقرار کند و این بسیار خطرناک است.

ب) به هنگام قهر، مرد خیلی زود در عالم فکر و خیال خود به فکر ازدواج موقت و یا مجدد و یا ... می­افتد و این نیز بسیار خطرناک است بنابراین باید هرچه زودتر نیاز او را تأمین کنید تا چنین فکرهایی در ذهنش شکل نگیرد.

ج) رابطة جنسی با همسر در هنگام قهر سبب آشتی می­شود و این مشکل بزرگ حل می­گردد!

14- به هنگام قهر و ابراز تنفر، در نظر داشته باشید که در محیط اجتماع و محل کار و زندگی همیشه هستند کسانی که مشروع یا نامشروع جایگزین شما برای همسرتان شوند! بنابراین هرچه زودتر به قهر خود پایان دهید!

[1]. برگرفته از رازها و كرشمه‌ها، ص47.

[2]. میزان الحكمه، ح21103. «لاَتَحِلُّ الهِجْرَةُ فَوقَ ثَلاثَةِ اَیامٍ، فَان التَقَیا فَسَلَّمَ اَحَدُهُما فَرَدَّ الآخَرُ اِشتَرَكا فی الاَجرِ، وَ اِن لَم یرُدَّ بَرِی هذا مِن الإثمِ وَ باءَ بِهِ الآخَرُ».

[3].  کافی، ج10، ص573.

[4]. میزان الحكمة، ح21109.

[5]. میزان الحكمة، ح21110.  «لایحِلُّ أن یصْطَر ما فَوقَ ثلاثٍ، فإنِ اصطَرَ ما فوقَ ثلاثٍ لَم یجتَمِعا فی الجَنَّةِ اَبَداً، وَ اَیهُما بَدَأ صاحِبَهُ كُفِّرَتْ ذُنُوبُهُ، وَ إنْ هُوَ سَلَّمَ فَلَم یرُدَّ عَلَیهِ وَ لَم یقبَلْ سَلامَهُ رَدَّ عَلَیهِ المَلَكُ وَ رَدَّ علی ذلكَ الشَّیطانُ».

[6]. وسائل، ج20، ص158، ب79، ح3. «عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: أتت المرأة إلی رسول الله… فقالت: ما حقّ الزوج علی المرأة؟ قال: أن تجیبه إلی حاجته و إن كانت علی قتبٍ و لاتعطی شیئاً إلاّ بإذنه، فإن فعلت فعلیها الوزر و لَهُ الأجر و لا تبیت لیلةً و هو علیها ساخطٌ: قالت یا رسول الله، و إن كان ظالماً؟ قال: نعم ...».

[7]. وسائل، ج20، ص163، باب82، ح1. «مَنْ كَانَ لَهُ امْرَأَةٌ تُؤْذِیهِ لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ صَلَاتَهَا وَ لَا حَسَنَةً مِنْ عَمَلِهَا حَتَّى تُعِینَهُ‏ وَ تُرْضِیهُ وَ إِنْ صَامَتِ الدَّهْرَ وَ قَامَتْ وَ أَعْتَقَتِ الرِّقَابَ وَ أَنْفَقَتِ الْأَمْوَالَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ كَانَتْ أَوَّلَ مَنْ تَرِدُ النَّارَ ثُمَّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ عَلَى الرَّجُلِ مِثْلُ ذَلِكَ الْوِزْر وَ الْعَذَابِ إِذَا كَانَ لَهَا مُؤْذِیاً ظَالِما».

تهیه و تنظیم : کانون فرهنگی تبلیغی امین 
حق نشر محفوظ / با ذکر منبع بلامانع