مکان آمیزش و همبستری
رعایت مكان همبستری[1]
در مراحل تربیت جنسی صحیح فرزندان و عفیف گشتن آنان، یکی از مراحلی که باید بدان توجه کرد مرحلۀ شکلگیری نطفۀ فرزند است که از نظر زمان، مکان، وضعیت جوّی، حالات جسمی و روانی والدین، اندیشهها و خیالاتی که در سر میگذرانند، الفاظی که بر زبان جاری میکنند، در حال طهارت یا غیر آن بودن و... همگی تأثیر جدّی بر نطفۀ در حال انعقاد دارد. از همینرو در آموزههای دینی بههنگام انعقاد نطفۀ فرزند، دستورالعملهایی ویژه داده شده که شایسته است مورد توجه قرار گیرد و آنها عبارتند از:
1-3- دعا و استعاذۀ به خدا از شراکت شیطان در انعقاد نطفه
2-3- پرهیز از آمیزش با تصویر ذهنی کسی دیگر
رعایت مكان همبستری
قرآن کریم در تشبیهی لطیف و دقیق، زنان را به منزلۀ کشتزاری متحرّک فرض کرده و آنگاه به مردان سفارش نموده: هرگاه و در هر مکان و به هرگونه خواستید [برای بذرافشانی و تولید نسل] به کشتزار خود درآیید. <نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أَنَّى[2] شِئْتُمْ...>[3]
از این بیان قرآن کریم میشود استفاده کرد که مراد از ورود به کشتزار «در هر زمان و هر مکان» زمانها و مکانهای مناسبِ کشت است نه در هر شرایطی؛ زیرا هریک از زمانها و مکانهای مناسبِ کشت نتیجۀ خاص خودش را دارد. مثل کشت و کار در فصول پاییز، زمستان، بهار، تابستان و در مناطق گرمسیر، سردسیر، معتدل، روبه آفتاب، شیبدار، صاف، دشت و... .
از همین رو در آیات و روایات اسلامی به برخی از مکانها و زمانها و نتایج حاصل از آنها اشاره شده است که بخش زمانها گذشت و اینک به بحث مکان اشاره میشود:
مكانهای نامناسب
بحث مکانهای نامناسب آمیزش در دو محور قابل ارائه میباشد:
الف) مکانهای حرامِ آمیزش
ب) مکانهای مکروهِ آمیزش (با هدف انعقاد نطفه و تولید نسل)
الف) مكانهایِ حرام آمیزش
الف-1- مسجد
الف-2- مکان غصبی
الف-1- مسجد
یکی از مکانهایی که آمیزش در آن حرام است مسجد میباشد؛ زیرا براساس روایات اسلامی مسجد خانۀ خداست و بنابراین حفظِ قداست و رعایت حرمت آن واجب است.[4] قرآن کریم در اینباره میفرماید: <وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ> مادام که ملازم مسجد هستید با زنان آمیزش نکنید.[5]
مسأله حفظ حرمت مسجد بهویژه در مسائل جنسی به اندازهای مهم است که حتی فرد جُنُب حق ندارد در مسجد توقف کند چه رسد به اینکه در مسجد به آمیزش بپردازد.[6]
قرآن کریم دربارۀ جایز نبودن توقف جُنُب در مسجد میفرماید: <لاتَقْرَبُوا الصَّلاةَ... وَ لاجُنُباً إلّا عابِري سَبيلٍ...>[7]
براساس برخی از روایات منظور از «صلاة» در این آیه، محل نمازگزاردن و مسجد است.[8] یعنی در حال جنابت وارد مساجد نشوید و در آنجا توقف نکنید؛ البته به صورت عبوری از مسجد گذشتن استثناء شده و اشکال ندارد لیکن توقف در مسجد با حال جنابت جایز نمیباشد.
افزون بر این حتی نمایانکردن ناف و ران و زانو در محیط مسجد نیز شایسته نیست؛ زیرا به فرمودۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این کارها عیب و کاستی است. [و با درجات عالی عفاف و پاکدامنی سازگاری ندارد]. «كشفُ السُرَّةِ و الفَخِذِ و الرُكْبَةِ في المسجدِ مِنَ العورةِ».[9]
بنابراین با توجه به اینکه آمیزش در مسجد حرام است اگر نطفۀ فرزندی در آنجا منعقد شود بعید نیست که آثار و تبعات زیانباری برای چنین فرزندی درپی آورد.
الف-2- مکان غصبی
در آیین اسلام، تصرف نامشروع اموال دیگران جایز نمیباشد و احکام فراوانی به این موضوع اختصاص داده شده و حتی نماز در چنین مکانی باطل است. از همین رو بعید نیست که انعقاد نطفه در مکان غصبی، آثار نامطلوبی بر روی فرزند بگذارد.
ب) مكانهای مكروهِ آمیزش (با هدف انعقاد نطفه و تولید نسل)
مکانهای مکروهِ آمیزش عبارتند از:
ب-1- زیر درخت میوه دهنده
ب-2- زیر نور مستقیم خورشید
ب-3- پشتبام
ب-4- مکانهای ترسآور و استرسزا
ب-5- روبه قبله و پشت به قبله
ب-6- مناطق گرمسیر
ب-1- زیر درخت میوه دهنده
یکی از مکانهای مکروهِ آمیزش، زیر درختی است که میوه میدهد. چه اینکه به فرمودۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) [اگر در این میان فرزندی تقدیر شود آن] فرزند، جلّادی خونریز و کارگزاری ستمگر میگردد. «يَا عَلِيُّ لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ تَحْتَ شَجَرَةٍ مُثْمِرَةٍ فَإِنَّهُ إِنْ قُضِيَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ يَكُونُ جَلَّاداً قَتَّالًا عَرِيفاً».[10]
ب-2- زیر نور مستقیم خورشید
آمیزش در زیر نور مستقیم خورشید و بدون پرده و روپوش نیز ناپسند است، چه اینکه به فرمودۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرزند آدمی را گرفتار تهیدستی و تیرهبختی میکند. « لَا تُجَامِعِ امْرَأَتَكَ فِي وَجْهِ الشَّمْسِ وَ تَلَأْلُئِهَا إِلَّا أَنْ تُرْخِيَ عَلَيْكُمَا سِتْراً فَإِنَّهُ إِنْ قُضِيَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ لَا يَزَالُ فِي بُؤْسٍ وَ فَقْرٍ حَتَّى يَمُوت».[11]
ب-3- پشتبام
از دیگر مکانهای مکروهِ آمیزش، پشتبام میباشد زیرا بهفرمودۀ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) [اگر در این میان فرزندی تقدیر شود آن] فرزند، منافقی زننما و بدعتگذار میگردد. «لَا تُجَامِعْ أَهْلَكَ عَلَى سُقُوفِ الْبُنْيَانِ فَإِنَّهُ إِنْ قُضِيَ بَيْنَكُمَا وَلَدٌ يَكُونُ مُنَافِقاً مُمَارِياً مُبْتَدِعا».[12]
ب-4- مكانهای ترسآور و استرسزا
در روایات اسلامی (به طور ضمنی و در قالب مباحث دیگر) از آمیزش در مکانهای ترسآور و استرسزا نیز نهی شده است؛ زیرا اگر در این میان نطفۀ فرزند منعقد شود آن فرزند به پدر و مادرش شبیه نمیگردد؛ چنانکه امام حسن (علیه السلام) در روایتی میفرماید:
هرگاه آمیزش با همسر، با دلی آرام و بدون استرس صورت پذیرد و منی به آهستگی (و به طور طبیعی) در رگهای منی جریان یابد و اندام و جوارح مضطرب و پریشان نباشند آن نطفه در آن رحم آرام و قرار میگیرد [و ژنها به بهترین شکل منتقل میشود] و در نتیجه فرزند به پدر و مادرش شبیهتر میگردد و بهعکس اگر آمیزشِ با همسر، همراه با استرس و دلی ناآرام صورت پذیرد و منی به آهستگی (و به طور طبیعی) در رگهای منی جریان نیابد و اندام و جوارح مضطرب و پریشان باشند نطفه نیز در درون رحم آرام و قرار نمیگیرد [و ژنها با اضطراب منتقل میشود] و در نتیجه شباهت فرزند [به پدر و مادرش کمتر و] به عمّه و عموها یا دایی و خالهها بیشتر میشود.[13]
از این حدیث شریف میتوان نتیجه گرفت که بهتر است آمیزش در مکانی امن و آرام انجام پذیرد، چراکه میان مکان و روانِ انسان، رابطهای تنگاتنگ وجود دارد و بیشک مکان ناامن، آرامش و قرار را از آدمی میرباید و آثاری نامطلوب بر نطفه میگذارد.
ب-5- روبه قبله و پشت به قبله
در روایات اسلامی از آمیزش در جهت رو به قبله و پشت به قبله نهی شده است. چنانکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در «حدیث المناهی» از آمیزش مرد با همسرش در جهت قبله نهی نموده. «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنْ يُجَامِعَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ ».[14]
امیرمؤمنان (علیه السلام) نیز نیکو نمیدانست آدمی در جهت قبله آمیزش کند. «أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُجَامِعَ الرَّجُلُ مِمَّا يَلِي الْقِبْلَة».[15]
امام صادق (علیه السلام) نیز در پاسخ به پرسشی دربارۀ آمیزش میفرماید: شایسته نیست به صورت کاملاً برهنه (و بدون هیچ روپوشی) و رو به قبله و پشت به قبله آمیزش کنی. «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعِيص، أَنَّهُ سَأَلَ أَبَاعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) فَقَالَ أُجَامِعُ وَ أَنَا عُرْيَانٌ فَقَالَ لَا وَ لَا تَسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ لَا تَسْتَدْبِرْهَا».[16]
ب-6- مناطق گرمسیر
ابن سینا میگوید: «در محیط زیست گرمسیر جماع نفع چندانی ندارد».[17]
ویژگیهای مکان همبستری
مکان همبستری نیز باید از ویژگیهای خاصی برخوردار باشد؛ مثل خلوت، برخورداری از دمای مناسب، نور جذاب، هوای مطبوع، و... که از میان موارد یادشده، به جهت اهمیت فوق العاده، فقط به بحث خلوت اشاره میشود.
خلوت
یکی از ویژگیهای مهم مکان آمیزش، خلوت میباشد. چنانکه بهفرمودۀ قرآن کریم آمیزش بایستی در مکانی خلوت و به دور از سَمع و نظر دیگران باشد و خدمتکاران و کودکان برای ورود به خلوتگاه زن و شوهر بایستی اجازه بگیرند و در اوقات مخصوص همبستری و آمیزش، حق ندارند (بدون اجازه) به خلوتگاه آنان وارد شوند.[18]
<يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاء ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ...>[19]
ای کسانی که ایمان آوردهاید! آنان که مالکشان هستید و آنان که از شما به بلوغ نرسیدهاند باید [شبانهروز] سه بار از شما [برای ورود] اذن بگیرند: پیش از نماز صبح و آنگاه که در نیمروز لباسهای خود را کنار میگذارید و بعد از نماز عشاء. [اینها] سه وقت خلوت شماست.
در احادیث اسلامی نیز به مسأله خلوت در هنگام آمیزش بسیار تأکید شده است. چنانکه حتی از آمیزش در برابر کودک خردسال نهی شده است.[20]
پرندگان نیز هرکدام صفاتی دارند شایست و ناشایست، در آمیزش نیز آدابی دارند که در این میان کلاغ در مخفیکاری نمونه میباشد؛ چنانکه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده است:
تَعَلَّمُوا مِنَ الْغُرَابِ خِصَالًا ثَلَاثاً اسْتِتَارَهُ بِالسِّفَادِ وَ بُكُورَهُ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ حَذَرَهُ.[21]
سه خصلت [نیکو] را از کلاغ بیاموزید: آمیزش مخفیانه و ... .
و در مقابل، هرکسی که در معابر عمومی و در معرض دیدِ مردم اقدام به رابطۀ جنسی با همسرش نماید مورد لعنت و دور باد از رحمت خدا و فرشتگان و همۀ مردم میباشد. «فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ».[22]
افزون براین، مکان آمیزش (بهویژه برای انعقاد نطفه و تولید نسل) بهتر است حتی المقدور دلپذیر باشد و از مکانهای نامناسب (مکروه و حرام) نیز پرهیز شود که پیش از این اشاره گشت. چه اینکه بحث «مکانهای مناسبِ آمیزش برای انعقاد نطفه و تولید نسل» با مبحث «مکانهای نامناسب آمیزش» تکمیل میشود.
[1]. اگر کسی قصدش از عمل آمیزش، تنها بهرهمندی از لذت جنسی و حفظ عفت و پاکدامنی باشد و به طریقی از انعقاد نطفه و تولید نسل پیشگیری کند دیگر برایش محدودیت مکانی وجود ندارد (به استثنای مکانهای حرام مثل مسجد). رسول خدا (صلی الله علیه و آله) میفرماید: یکی از حقوق و وظایفی که زن در برابر مرد دارد این است که از رابطۀ جنسی با شوهرش امتناع نورزد، اگرچه بر شتر سوار باشد. «... و لا تمنعه نفسها و إن کانت علی ظهر قتب...». البته دربارۀ این حدیث دو احتمال وجود دارد: یکی آنکه زن اگرچه در آستانه مسافرت باشد بایستی به درخواست شوهرش پاسخ مثبت بدهد و موقتاً از سفر خودداری ورزد؛ و احتمال دیگر این است که در همان حال و در وسیلۀ نقلیه نیز امتناع نورزد که در اینصورت بیشک رعایت خلوت و پنهانکاری و بهدور از چشم و نظر دیگران، ضروری است. گرچه احتمال اوّل، قویتر به نظر میرسد.
[2]. أنّی هم ظرف زمان است و هم ظرف مکان، و هم به معنای کیفیت و چگونگی میباشد و با توجه به اینکه استعمال لفظ در اکثر از یک معنا (در نزد برخی از علماء) جایز است همه موارد یاد شده را میتواند در بربگیرد. چنانکه برخی از روایات در ذیل آیه هم، به موارد اینچنینی اشاره کردهاند.
[3]. بقره (2) آیه223.
[4]. وسائل، ج5، ص297، باب70، ح1. «عن أبی بصیر قال: سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن العلّة فی تعظیم المساجد؟ فقال: إنّما اُمر بتعظیم المساجد لأنّها بیوت الله فی الارض».
[5]. تفسیر تسنیم در معنای «عاکفون» میفرماید: «وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ» ظهور قوی در اعتکافِ مصطلح فقهی ندارد، بلکه شاید حکمی از احکام مسجد را بیان میکند که تا ملازم مسجد هستید آمیزش نکنید. ر.ک: تسنیم، ج9، ص474 و 475.
[6]. وسائل، ج، ص207، ح8. «عن الصادق، عن آبائه؟عهم؟ - فی حدیث المناهی - قال: نَهَی رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله) أنْ یَقْعُد الرَّجُل فِی الْمَسجِد وَ هُو جُنُبٌ».
[7]. نساء (4) آیه43.
[8]. وسائل، ج2، ص207. «عن زرارة و محمدبن مسلم، عن أبی جعفر (علیه السلام) قالاً: قلنا له: الحائض و الجنب یدخلان المسجد إلّا مجتازین إنّ الله تبارک و تعالی یقول: (و لا جنباً إلا عابری سبیلٍ).
[9]. وسائل، ج5، ص244، باب37، ح1. در روایات اسلامی آمده است که تمام اعضای بدن زن عورت بوده و باید پوشیده شود و زن در صورت عدم پوشش، مرتکب گناه و بیعفتی میگردد. بنابراین میتوان گفت استعمال واژۀ عورت در این روایت به معنای ارتکاب نوعی از بیعفتی است اگرچه توسط مردان صورت پذیرد. هرچند که امروزه متأسفانه شلوارهای فاق کوتاه برخی از مردان، سبب نمایان گشتن بخشی از باسن نیز میشود که بیشکی دارای اشکال است.
[10]. بحار، ج100، ص281. عریف، به معانی مختلف آمده است، از جمله: کارگزار قوم، و آنکه پایینتر از رئیس است و یا رئیس قوم. به هرحال، این واژه در عصر صدور روایت، منصبی دولتی بوده که مذموم شمرده شده است و در روایتی آمده است «العرفاء فی النّار». (ر.ک: لغتنامه دهخدا، ج10، ص1398).
[11]. بحار، ج100، ص282.
[12]. بحار، ج100، ص282. (مَرِیٌ، یَمْرَأً، مَرَأً: قیافه و شکل و اندام یا سخنگفتنش شبیه بانوان شد).
[13]. بحار، ج40، ص169. « سَأَلَ رَجُلٌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) عَنِ الْوَلَدِ مَا بَالُهُ تَارَةً یُشْبِهُ أَبَاهُ وَ أُمَّهُ وَ تَارَةً یُشْبِهُ خَالَهُ وَ عَمَّهُ وَ قَالَ لِلْحَسَنِ (علیه السلام) أَجِبْهُ فَقَالَ (علیه السلام) أَمَّا الْوَلَدُ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ بِنَفَسٍ سَاکِنَةٍ وَ جَوَارِحَ غَیْرِ مُضْطَرِبَةٍ اعْتَلَجَتِ النُّطْفَتَانِ کَاعْتِلَاجِ الْمُتَنَازِعَیْنِ فَإِنْ عَلَتْ نُطْفَةُ الرَّجُلِ نُطْفَةَ الْمَرْأَةِ جَاءَ الْوَلَدُ یُشْبِهُ أَبَاهُ وَ إِنْ عَلَتْ نُطْفَةُ الْمَرْأَةِ نُطْفَةَ الرَّجُلِ أَشْبَهَ أُمَّهُ وَ إِذَا أَتَاهَا بِنَفْسٍ مُزْعِجَةٍ وَ جَوَارِحَ مُضْطَرِبَةٍ غَیْرِ سَاکِنَةٍ اضْطَرَبَتِ النُّطْفَتَانِ فَسَقَطَتَا عَنْ یَمْنَةِ الرَّحِمِ وَ یَسْرَتِهِ فَإِنْ سَقَطَتْ عَنْ یَمْنَةِ الرَّحِمِ سَقَطَتْ عَلَى عُرُوقِ الْأَعْمَامِ وَ الْعَمَّاتِ فَیُشْبِهُ أَعْمَامَهُ وَ عَمَّاتِهِ وَ إِنْ سَقَطَتْ عَنْ یَسْرَةِ الرَّحِمِ سَقَطَتْ عَلَى عُرُوقِ الْأَخْوَالِ وَ الْخَالاتِ فَشُبِّهَ أَخْوَالَهُ وَ خَالاتِهِ فَقَامَ الرَّجُلُ وَ هُوَ یَقُولُ اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَه». مرحوم مجلسی در ذیل حدیث میفرماید: «فَالمُرادُ بِالعِرقِ، مَنِیُّ العِرق، و هذا لایَخلُو مِن بُعدٍ».
[14]. وسائل، ج20، ص138، ح3.
[15]. وسائل، ج20، ص138، ب69، ح5.
[16]. وسائل، ج20، ص137، ب69، ح1.
[17]. قانون، ج5، ص227.
[18]. وسائل، ج20، ص218، باب121، ح3.
[19]. نور (24) آیه58.
[20]. وسائل، ج20، ص132، باب67، ح1 و7.
[21]. وسائل، ج20، ص133، ح6. سه خصلت [نیکو] را از کلاغ بیاموزید: آمیزش مخفیانه و صبحگاهان به دنبال روزی رفتن و احتیاط در برابر دشمن.
[22]. وسائل، ج20، ص138، ح3. «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنْ یُجَامِعَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَ عَلَى ظَهْرِ طَرِیقٍ عَامِرٍ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ...».
تهیه و تنظیم : کانون فرهنگی تبلیغی امین
حق نشر محفوظ / با ذکر منبع بلامانع