روزه و نماز، دستورالعمل‌هایی هستند که ـ به سفارش قرآن‌کریم ـ در کارهای سخت و دشوار، به یاری انسان می‌آیند.^[1] اینک یکی از کارهای دشوار، کنترل غریزه ی جنسی است‌ که برای موفقیت در این میدان باید  در پی دستورالعمل‌های قرآنی ‌باشیم زیرا قرآن کریم دفترچه ی راهنمای درست زندگی کردن انسان است که آفریننده ی دانا و حکیم، آن را تهیه و تنظیم نموده و بر پیامبرش نازل فرموده است تا او و جانشینان دانا و برگزیده‌اش بدان ‌وسیله آدمی را هدایت کنند و به سر منزل مقصود و خوشبختی برسانند همان‌گونه که مخترع و سازندة هر چیز ـ نسبت به دیگران ـ سزاوارتر است به ارائة دستور العمل‌ها و صدور دفترچه ی راهنما.

پیش از این، روش ­های عفاف‌گرایی و مهارت کنترل غریزه جنسی بیان گشت ولی شکی نیست که انجام آنها کاری است دشوار، که نیاز به یاورهایی در این میدان دارد و بی­ گمان روزه ­داری در صدر این یاری­ کننده ­هاست. چنان‌که پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به جوانان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فرماید:« یَا مَعْشَرَ الشَّبابِ عَلَیکُم بِالباهِ، فَإنْ لَمْ تَستَطیعُوه فَعَلَیکُم بِالصّیامِ فَإنَّهُ وَجاءُه»^[2]

ای گروه جوانان ! بر شما لازم است که ازدواج کنید؛ اگر نمی‌توانید ازدواج کنید (برای کنترل شهوت ) به روزه گرفتن روی آورید. زیرا روزه، شهوت جنسی را کاهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌دهد.

یکبار یکی از یاران رسول خدا که فرد با تقوایی بود، تصمیم گرفت، برای رهایی از شر تحریکات جنسی، خود را اَخته کند لیکن هنگامی که پیامبر خدا را از تصمیم خود آگاه کرد حضرت از این کار نهی کردند و او را به روزه‌داری سفارش نمودند.^[3]

در برخی از تفسیرها نیز آمده است که مراد از « وَلْیَسْتَعْفِف » درآیه33 نور که فرموده «ولیستعفف الذین لایجدون نکاحا» روزه‌داری است.^[4] یعنی کسانی که امکان ازدواج ندارند به روزه ­داری روی آورند.

حضرت رضا علیه‌السلام نیز می‌فرماید: روزه سبب خودداری از شهوت­ ها و هواهای نفسانی است. « . . . مَعَ ما فیهِ مِنَ الاِمساکِ عَنِ الشَّهَوات»^[5]

روزه‌داری یوسف علیه‌السلام

در بررسی علل و عوامل موفقیت حضرت یوسف علیه‌السلام در برابر خواهش‌های نفسانی به این نکته با اهمیت بر می‌خوریم که « او در محیط پر ناز و نعمت کاخ، به بهره‌وری از نعمت‌های دنیا نپرداخت و خود را بدان­ها مشغول نساخت بلکه در آن سرا، بسان زاهدان و عابدان به روزه و نماز بپرداخت و خود را به این عبادتها مشغول ساخت.»^[6] و بدین ترتیب در برابر خواهش‌های غریزه جنسی ایستاد؛ چه اینکه به فرموده قرآن، روزه و نماز بهترین یاورند، برای کسانی که از آن دو کمک بجویند. « وَاستَعینُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلوة . . . » ^[7]   «در کارهای سخت و دشوار» از صبر و نماز یاری بجویید.

 بی‌گمان یکی از مصادیق آشکار صبر، روزه‌داری است چنان‌که امام صادق علیه‌السلام فرمود: مراد از «الصبر» روزه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باشد. « اَلصَّبرِ هُوَ الصَّوم » ^[8]       

در بررسی علل و عوامل موفقیت  شهید «امین» که داستان عفاف­گرایی او به این نکته پر اهمیت بر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خوریم که وی اهل عبادت(نماز و روزه) بوده است، آنجا که‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: «من بعضی وقتها فکر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنم که او شیطانی است که از آسمان به زمین آمده تا تمام عبادات چندین ساله مرا  دود و نابود کند ...».

چگونگی تأثیر روزه بر کاهش شهوت جنسی

برخی از محرک ­هایی که سبب تحریک غریزه جنسی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند هورمون‌های جنسی هستند که از « گونادها »  ـ بیضه مرد و تخمدان زن ـ ترشح‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند؛ روزه گرفتن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند از میزان ترشحات آنها بکاهد و آدمی را در جهت کنترل شهوت یاری رساند.

دیگر اینکه روزه سبب تقویت اراده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و آدمی با اراده قوی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند غریزه جنسی خویش را کنترل و مهار نماید؛ زیرا مهمترین عامل در تحریک یا کنترل غریزه جنسی مراکز عصبی هستند که در سطح جسم و بدن انسان فعالیت دارند^[9] لیکن کسی که اراده‌اش قوی باشد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند بر مراکز عصبی خویش مسلط شود و از بروز بی‌رویه غریزه جنسی پیشگیری کند؛^[10] چرا که اراده از روح انسان بر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خیزد و حاکم و مسلط بر جسم و مراکز عصبی است؛ پس شخص پر اراده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند نیاز غریزه جنسی خویش را به تعویق اندازد و سپس در زمان مناسب، از طریق صحیح و مشروع، ارضاء نماید.

افزون بر اینها اگر کسی برای خشنودی خدا روزه بگیرد این سبب قرب و نزدیکی بنده به پرودگار‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و بی‌شک از امدادهای الهی نیز بهره‌مند‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گردد و چونان کوه، می‌تواند در برابر گناهان و خواهش‌های نفسانی بایستد.

روزه به لحاظ کیفیت

روزه تنها دست کشیدن از خوردن و آشامیدن نیست بلکه می‌بایست از همه کردارها، گفتارها و پندارهای ناپسند نیز دست کشید. چنان‌که در احادیث فراوانی به این مهم اشاره شده است؛ از باب نمونه، حضرت زهرا سلام الله علیها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فرماید: اگر روزه‌دار زبان و گوش و چشم و اعضاء و جوارح خود را نگه ندارد با روزه خویش کاری نکرده است! « مایَصْنَعُ الصّائِمُ بِصیامِه إذا لَمْ یَصُنْ لِسانَهُ وَسَمعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوارِحَهُ »^[11]

امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید: آنگاه که روزه هستی، پس باید گوشت و چشمت و مویت و پوستت و . . . نیز روزه دار باشند. « إذَا صُمْتَ فَلیَصُم سَمعُکَ وَ بَصَرُکَ وَ شَعرُکَ وَ جِلدُکَ وَ عَدَّدَ اَشیاءَ غَیرَ هذا . . . »^[12]

درکتاب حضرت ادریس علیه‌السلام آمده است: هرگاه وارد روزه شدید پس خویشتن را از هر پلیدی و ناپاکی، پاک سازید و روزه بگیرید برای خداوند با قلبی خالص، نورانی و پاک از اندیشه‌های بد. «إذا دَخَلْتُم فی‌الصّیامِ فَطَهِّروا نُفُوسَکُمْ مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ نَجَسٍ وَ صُوموا لِلّهِ بِقُلوبٍ خالِصَةٍ، صافِیةٍ مُنَزَّهَةٍ عَنِ الافکارِ السیّئَة...»^[13]

امیر مؤمنان علی علیه‌السلام در یک تقسیم بندی, روزه را بر دو قسم کرده ـ روزه بدن و روزه نفس‌ـ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فرمایند: « روزه بدن، خودداری از خوراکی‌هاست از روی اراده و اختیار، آن هم به‌خاطر ترس از عقاب و رغبت به ثواب و پاداش؛ روزه نفس خودداری حواس پنجگانه از دیگر گناهان و خالی کردن دل و فکر از همه اسباب شرّ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌باشد .^[14]

شایان ذکراست که روزه بدن و دست کشیدن از خوردن و آشامیدن، در بحث مورد نظر ما، اگر چه بیشتر، برای جوان­ها و مجردها مفید است و ترشحات غدد جنسی آنها را کاهش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌دهد لیکن روزه نفس و بازداشتن فکر و خیال و حواس ظاهری از بی‌عفتی و انحرافات جنسی، همیشگی و همگانی است؛ یعنی نه تنها برای مجردها، بلکه برای متأهل‌ها نیز رعایت آن همیشه لازم و ضروری می‌باشد چرا که ازدواج به‌تنهایی نمی‌تواند غریزه جنسی فرد را کنترل کند و او را از انحرافات جنسی باز دارد.

دبیر اسبق شورای عالی امنیت ملی ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اعلام کرد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌: « در مسائل خلاف عفت عمومی، زندانیان مجرد 48 درصد و زندانیان متأهل 47 درصد هستند و این گواهی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌دهد که عفت عمومی، تنها با بحث تأهل قابل حلّ نیست.»^[15]

روزه‌داری به لحاظ کمیت

به جز روزه واجب ماه مبارک رمضان، درباره کمیّت روزه و این­که در هفته چند روز‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بایست روزه‌دار بود ممکن است، تعداد روزها، نسبت به افراد مختلف، فرق کند، چرا که شرایط جسمی، روحی، سنّی، شغلی و …می‌تواند در آن دخیل باشد . لیکن امام خمینی^(رض) که متخصص، راهنما و کارشناس دین بودند، برای بیشتر جوانان، دوشنبه‌ها و پنج‌شنبه‌ها را برای روزه داشتن، کافی و مناسب‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دانستند.

امید است جوانان عزیز برای روزه‌داری در این روزها، در مسجدها، مراکز آموزشی،  محیط‌های‌کاری و …برنامه­ ریزی کنند و با برپایی مراسم افطاری ساده، روش نیکوی روزه‌داری را زنده نمایند و از عنایت‌های ویژه روح بزرگ امام راحل بهره‌مند شوند.

احکام و آداب روزه

درست روزه داشتن، احکام و آداب فراوانی دارد که برای رعایت آنها، لازم است هرکس به رساله مرجع تقلیدش مراجعه کند؛ چرا که رجوع به فقیه و مرجع تقلید برای دانستن و عمل کردن به احکام دین، یک کار عقلایی است چنان‌که همه خردمندان در هر رشته‌ای به متخصص و کارشناس آن رشته مراجعه می‌کنند و همه انسان‌های عاقل برای معالجه و مداوا نزد پزشک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌روند.

پس در امور دینی و مذهبی نیز هر انسان عاقل باید به فقیه و کارشناس دین مراجعه کند و یا اینکه خودش فقیه باشد و گرنه عمل دینی او درست نمی باشد و اثر مفیدی ندارد و چه بسا اثر ویران کننده نیز داشته باشد. همانند شخص ناآگاه به علم پزشکی که بخواهد برای درمان بیماری، از داروها استفاده کند که بی‌شک بهره مطلوب از این کار نمی برد و چه بسا خود یا دیگری را هلاک نماید.