رنگ چادر و پوشش اسلامی
«رنگها» نمونهای از پدیدههای جهان آفرینش هستند كه خدای حكیم آنها را بر اساس علم و حكمت آفریده و نیروی اثرگذاری را به آنها داده است؛ هر یك از ما انسانها با اندكی درنگ و اندیشه بهخوبی درمییابیم كه هر رنگی احساس ویژهای را در ما بوجود میآورد.
روانشناسان معتقدند:
رنگ عاملی است نیرومند، میتواند برانگیزاند یا تسكین بخشد؛ به هیجان آورد یا آرامش دهد؛ حسّی از گرمی یا سردی ایجاد كند؛ آزرده سازد یا خوشایند باشد؛ احساساتی نفسانی (شهوانی) پدید آورد یا موجب تعالی معنوی گردد.[1]
برانگیخته شدن احساسات بهوسیله رنگ، واقعیتی استكه قرآن كریم بدان اشاره کرده است؛ آنگاه كه قوم بنیاسرائیل، برای قربانیكردن گاو مورد نظر، از موسی (علیه السلام) پرسیدند آن گاو چه رنگی باشد؟! خداوند وحی فرمود:
« …إنّها بَقَرَه صَفْراء فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النّاظرین » [2]
رنگش زرد خالص و روشن باشد كه بینندگان را شاد و مسرور سازد.
امروزه روانشناسان و پزشكان در باره تأثیرگذاری رنگها به رمز و رازهای قابل توجهی دست یافتهاند ولی با اینحال اعتراف میكنند كه دانش رنگشناسی هنوز در آغاز كار است و جهان رنگها یكی از اسرار آمیزترین پدیدههای آفرینش است.
امامان معصوم (علیهم السلام) كه سلاطین بیمانند همه دانشها هستند از تأثیرگذاری بسیار شگفتانگیز برخی از رنگها خبر دادهاند كه هنوز دانش بشر از درك حقیقت آن ناتوان است و بیان عمومی آن ممكن است سبب انكار برخی گردد.[3]
برخی از روانشناسان میگویند:
هر چقدر هم كه سعی كنیم، پیداكردن جوابی روشن برای این سؤال كه "رنگ چیست؟" مشكل خواهد بود.[4]
نیز گفتهاند:
هرتلاشی برای درك ماهیت رنگ بیثمر است.[5]
در روانشناسی «یونگ» از رنگ بهعنوان «مجموعهای از نادانستهها» یاد شده كه در آن دانشها و تجربههای انسان ذخیره شده است.[6]
برخی از پژوهشگران گفتهاند:
رنگها بُعد دارند، بر اساس ویژگی رنگ، ماهیت آن چند بُعدی است كه از درك آن عاجزیم.[7]
در عینحال بیشتر پژوهشگران معتقدند كه:
رنگها نیروی منحصر به فردی دارند و مثل یك فرستنده رادیویی عمل میكنند كه طول موجهای متفاوتی میفرستد.[8] تا جایی كه گفتهاند: «رنگها قادرند ما را تسخیر كنند».[9]
رنگشناس انگلیسی «تئوگمبیل»[10] انرژی جنبشی رنگ و صدا را با هم مقایسه كرد و پیبرد كه انرژی جنبشی رنگ، بیشتر است.[11]
چگونگی رنگ چادر و پوشش اسلامی
تردیدى نیست که برخى از رنگها، دیدهها را خیره مىسازد و پارهاى دیگر، نگاهها را از خود مىراند و به همین جهت رنگ لباس نباید به گونه ای باشد که سبب جلب توجه نامحرمان شود.
برخی از روانشناسان معتقدند بعضی از رنگها بیانگر صفات زنانه و مردانه یا غرایز حیوانی یا انسانی هستند.[12]
آنان میگویند:
رنگهایی كه برای لباس رو انتخاب میكنید، بهطور مستقیم و غیرمستقیم بر رفتار شما اثر میگذارد؛ از یك طرف بر رفتار شما و از طرف دیگر بر رفتار افرادی كه با آنها برخورد میكنید؛ آنها مطابق با رنگی كه لباستان دارند، واكنش نشان میدهند.[13]
از همین رو بسیاری از بانوان مسلمان رنگ های تیره را برای حجاب بیرونی خود برمیگزینند زیرا رنگ های تیره همانند: مشكی، سرمه ای، خاكستری، ماشی و قهوه ای سیر، اثر تحریكی در بیننده پدید نمیآورد و خود انسان را نیز تحریك نمیكند. البته لازم است سادگی آن به طور كامل رعایت شود تا آثار مثبت آن محفوظ بماند.
در روانشناسی رنگها، هر رنگی زبانی دارد. زبان رنگ سیاه بیانگر فاصله و مرز است. زنان پاكدامن با استفاده از پوشش سیاه این پیام را به مردان نامحرم منتقل میكنند كه میان من و شما مرز و فاصله است. تا جایی كه گفتهاند:
رنگ سیاه به معنای «نه» است.[14]
از نظر روانی نیز وقتی انسان پارچهی مشکی را میبیند دیگر رغبتی به نگاه کردن پیدا نمیکند و خودبهخود نظر را برمیگرداند، اما نگاه به رنگهای روشن، چشم را باز و رغبت مشاهده و تمرکز بر دیدن را چندبرابر میکند.
بنابراین برای حضور اجتماعی و حضور در مقابل نامحرمان، چادر مشکی بهترین پوشش برای بانوان است.
پس میتوان نتیجه گرفت كه رنگ سیاه نوعی سنگر است كه در پیشگیری از انحرافات اخلاقی زن و مرد نقش به سزایی دارد.
افزون براین، لباس سیاه نشانه شخصیت است بدین معنا كه در بعضی از فرهنگها افراد باشخصیت از پوشش سیاه رنگ استفاده میكنند.[15] و یا رنگ مشكی متالیك را برای نمای بیرونی ساختمان، وسایل خانه، اتومبیل و... ترجیح میدهند.
و نیز مشكی یعنی: عظمت و اُبهت، و به همین دلیل، رنگ خانه خدا مشكی است.
مشكی یعنی: دانایی، و به همین دلیل در غرب، رنگ ردای قضات و وكلا، هنوز مشكی و یا سرمه ای بسیار تیره است.
مشكی یعنی: اقتدار، و به همین دلیل در ورزشهای رزمی بالاترین درجه، كمربند مشكی است.
مشكی یعنی: شیك بودن، و به همین دلیل لباسهای مجلسی شیك، مشكی هستند. چنانكه كت و شلوار داماد نیز اغلب مشكی است.
مشكی یعنی: آرامش، چه اینكه به فرموده قرآن كریم: خداوند همان كسی است که شب[سیاه و تاریك] را برای شما پدید آورد تا در آن آرام گیرید. ( أللهُ الَّذِی جَعَلَ لَكُم الَّیلَ لِتَسكُنُوا فِیهِ ...).[16]
رنگ سیاه حجاب، در فرهنگ اسلام
پیامبر گرامی اسلام استفاده از رنگ سیاه را ناخوش داشتند مگر در سه چیز: كفش، عبا[و عبائیه(چادر)] و عمامه.
و نیز حضرت در سه جا عمامه مشكی بر سر نهادند: 1. در خواستگاری حضرت خدیجه 2. در فتح مكه 3. در روز عید غدیر.
امّ سلمه ـ همسر گرامی رسول خدا ـ میگوید: وقتی آیه حجاب ـ كه دستور پوشیدن چادر یا جامه گشاد را بیان میكند ـ نازل شد فردای آن روز زنان انصار غرق در پوشش سیاه رنگ شدند.[17]
این جریان نشان میدهد كه عربها از واژه جلباب افزون بر پوشش سرتاسری (همانند چادر و جامه گشاد) رنگ سیاه را نیز از آن برداشت كردهاند. زیرا واژه «اَلْجُلْب» در لغت عرب به معنای «سیاهی شب» نیز به كار رفته است.[18] و از اینكه پیامبر عظیمالشأن اسلام، با رنگ سیاهِ جامه بیرونی بانوان مخالفتی نكرده است معلوم میشود انتخاب این رنگ مورد پسند آن حضرت بوده است.
یك نكته
روانشناسان گفتهاند: «رنگ سیاه تأثیر شدیدی بر هر رنگی كه با آن همگروه شود میگذارد و در واقع خصوصیات رنگ دیگر را بزرگ و برجسته میكند».[19]
بنابراین پوشیدن یك لباس روشن در جمع لباسهای سیاه، سبب جلب توجه میشود و چنین پوششی نمیتواند مانع از نمایان شدنِ ویژگیهای جنسیّتی بانوان گردد و عفت آنان را به ارمغان آورد.
فقیهان و رنگ سیاه حجاب
سؤال) عدهای همراه با تبلیغات فرهنگی دشمن، در روزنامهها و سخنرانیهایشان میگویند چادر مشكی برای بانوان مكروه است و باید پوشش جدید مانند مانتو و كت و دامن با رنگهای متنوع جایگزین چادر مشكی شود. آیا چنین حرف و اقدامی صحیح است یا نه؟ خواهشمند است نظر شریفتان را مرقوم فرمایید.
حضرت آیهالله خامنهای: این صحبت صحیح نیست و بهترین حجاب پوشش چادر است و چادر سیاه هم بیاشكال است و كراهت ندارد.
حضرت آیهالله تبریزی: زن باید بدن خود را در غیر وجه و كفین، از نامحرم بپوشاند و نیز باید زینت خود را بپوشاند و لباسی را كه زینت حساب میشود باید آنرا هم بپوشاند و با چادر بهتر میتواند بدن و زینت را بپوشاند و چادر سیاه مثل عبای سیاه كراهت ندارد.
حضرت آیهالله بهجت: این اقدام باطل است.
حضرت آیهالله صافی گلپایگانی: نظر مذكور صحیح نیست و مفاسد بسیار دارد. متأسفانه در این زمان عدهای اصرار بر آشكار شدن مفاتن زن و خروج او از ستر و عفاف كه حافظ شخصیت و ارزش و متانت اوست دارند معالأسف میخواهند این امر را اسلامی جلوه دهند در حالی كه اسلامی نیست.
حضرت آیهالله فاضل لنكرانی: چادر مشكی بهترین نوع حجاب است و پوشیدن لباسهایی كه جلب توجه كند حرام است.
حضرت آیهالله مكارم شیرازی: با توجه به اینكه در حال حاضر رنگ مشكی برای حفظ پوشش زنان بهتر است كراهت آن ثابت نیست.[20]
[1] - زندگی با رنگ، ص1، هوارد و دوروتی سان، ترجمه: نغمه صفاریانپور، انتشارات حكایت، 1378.
[2] - بقره (2)آیه69.
[3] - ر.ك: وسائلالشیعه، كتاب الصلاه، ابواب احكام الملابس، بابهای 38، 39 و40.
امید است این احادیث دریچههای جدیدی را بر روی پژوهشگران دانش رنگشناسی بگشاید و آنان را در تحقق جنبش نرمافزاری و تولید علم یاری رساند و بدینترتیب یكی دیگر از مصادیق وحدت حوزه و دانشگاه جامه عمل بپوشد.
[4] - رنگها و طبیعت شفابخش آنها، ص11. كلاوس برند فلمار ترجمه: شهناز آذر نیوش، انتشارت دیبا، 1376 .
[5] - همان، ص25.
[6] - همان ، ص22 .
[7] - همان، ص11.
[8] - همان، ص8.
[9] - همان، ص13.
[10] - Thogimbel
[11] - همان، ص13.
[12] - همان، ص17.
[13] - رنگها و طبیعت شفابخش آنها ، ص 65.
[14] - روانشناسی و رنگها، ص 97، « ماكس لوچر». ترجمه: منیر روانیپور، آفرینش، چاپ سوم 1373 .
[15] - البته در فرهنگ اسلام استفاده از پوششهای سیاه فقط به همان حضور در اجتماع محدود میشود و بنابراین در همهجا و برای همیشه و همه کس, توصیه نشده است چرا كه افراط در این جهت به افسردگی میانجامد كه یك نوع بیماری روانی است.
[16] ـ غافر(40) آیه 61.
[17] - الدُّرُ المنثُور، ج5، ص 221، جلالالدین سیوطی، مكتبه آیهالله مرعشی، 1404ه.ق.
[18] - ر.ك: المنجد. و نیز در كتاب لغت «العین» آورده است: مُجَلْبَبٌ مِنْ سَواد اللیل جلباباً . و در لسان العرب میگوید: وجُلْبُ اللیلِ یطْرُدُه النَّهارُ أَراد بجُلْبِ اللیل: سَوادَه.
[19] - روانشناسی و رنگها، ص 98.
[20] - مسائل جدید، ج1، ص 35.
تهیه و تنظیم : کانون فرهنگی تبلیغی امین
حق نشر محفوظ / با ذکر منبع بلامانع